Lê Văn Thiêm (1918-1991)

Giáo sư Lê văn Thiêm là người có công lớn trong việc xây dựng và phát triển các ngành khoa học tự nhiên, đặc biệt là toán học và có những đóng góp lớn trong việc gây dựng đội ngũ cán bộ giảng dạy, nghiên cứu khoa học cơ bản của nước nhà.

Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Thiêm sinh tại làng Trung Lễ, xã Cổ Ngu, phủ ĐứcThọ (nay là xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh), trong một gia đình nho học lâu đời.

Là một thanh niên có tài năng khoa học xuất sắc, sau khi tốt nghiệp bậc trung học, ông thi đậu vào trường Cao đẳng sư phạm Pa ri. Ông được nhận học vị Tiến sĩ quốc gia trong lĩnh vực toán học ở Pháp năm 1948, là nhà toán học Việt Nam đầu tiên có học vị khoa học này. Sau đó ông trở thành giáo sư giảng dạy toán học ở Jurich - Thụy Sĩ.

Một năm sau, theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông đã từ bỏ vị trí công tác đầy triển vọng ở nước ngoài trở về phục vụ Tổ quốc. Đây là quyết định đúng đắn và hết sức dũng cảm của một nhà tri thức yêu nước trong thời điểm lúc bấy giờ.

Giáo sư Lê Văn Thiêm là một nhà khoa học lớn của Việt Nam, là tác giả của nhiều công trình toán học xuất sắc. Ông đã công bố 20 công trình nghiên cứu khoa học ở trong và ngoài nước, trong đó có hai sách chuyên khảo. Ông cùng các học trò của mình ở trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Viện Toán học nghiên cứu bài toán nổ mìn nhằm phục vụ giao thông thời chiến và tham gia biên soạn tài liệu nổ mìn làm đường phục vụ quân đội.

Năm 1950, Chính phủ giao cho ông thành lập trường Đại học khoa học cơ bản. Từ 1950-1954, ông là Hiệu trưởng của 2 trường Khoa học cơ bản và Sư phạm cao cấp. Từ 1960-1970, giáo sư Lê Văn Thiêm được cử làm Uỷ viên Uỷ ban khoa học nhà nước kiêm Trưởng ban khoa học cơ bản. Từ 1970-1980, ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện toán học Việt Na­m..Với cương vị của mình, ông đã có cống hiến to lớn vào việc xây dựng và phát triển Viện toán học thành một trung tâm nghiên cứu toán học đầu ngành ở Việt Nam và góp phần làm cho Viện ngày càng có uy tín trên thế giới.

Từ năm 1956-1980, giáo sư Lê Văn Thiêm được cử làm Đại diện toàn quyền của Việt Nam tại Viện nghiên cứu hạt nhân Đúp- na (Liên xô), có nhiều đóng góp xây dựng và phát triển ngành năng lượng hạt nhân ở nước ta.

Giáo sư Lê Văn Thiêm là một tài năng toán học xuất sắc, tầm cỡ quốc tế, là người có công đầu đặt nền móng xây dựng và phát triển nền toán học Việt nam.

Ông là một trong những người đầu tiên giải được bài toán ngược của lý thuyết phân phối giá trị hàm phân hình, hiện nay trở thành kết quả kinh điển trong lý thuyết này.

Dưới sự lãnh đạo của ông, Viện Toán học đã trở thành một trung tâm toán học uy tín hàng đầu của cả khu vực.

GS. Lê Văn Thiêm có đóng góp lớn trong việc thiết lập quan hệ hợp tác quốc tế giữa các nhà toán học Việt Nam và các nhà toán học thế giới. Ông đã đưa Hội Toán học Việt Nam tham gia vào Hội Toán học quốc tế với tư cách là thành viên chính thức, đưa Viện Toán học tham gia vào Trung tâm Toán học quốc tế Banach (Ba Lan). Nhờ mối quan hệ tốt và uy tín khoa học của ông mà nhiều nhà toán học có tên tuổi trên thế giới như Laurent Schwartz, Grotendick (Pháp), Smale và Chomsky (Mỹ)... đã sang Việt Nam và nhiệt tình giúp đỡ, cộng tác với các nhà toán học Việt Nam.

Năm 1963, nghiên cứu công trình về ứng dụng hàm biến phức trong lý thuyết nổ, vận dụng phương pháp Lavrentiev, giáo sư Thiêm cùng các học trò tham gia giải quyết thành công một số vấn đề thực tiễn ở Việt Nam như:

• Tính toán nổ mìn buồng mỏ đá Núi Voi lấy đá phục vụ xây dựng khu gang thép Thái Nguyên (1964)
• Phối hợp với Cục Kỹ thuật Bộ Quốc phòng lập bảng tính toán nổ mìn làm đường (1966)
• Phối hợp với Viện Thiết kế Bộ Giao thông Vận tải tính toán nổ mìn định hướng để tiến hành nạo vét kênh Nhà Lê từ Thanh Hoá đếnHà Tĩnh (1966 – 1967)

Ông đã ứng dụng hàm biến phức sang các lĩnh vực khác như: lý thuyết đàn hồi, chuyển động của chất lỏng nhớt. Kết hợp nghiên cứu lý thuyết với ứng dụng, Lê Văn Thiêm đề xuất một phương pháp độc đáo sử dụng nguyên lý thác triển đối xứng của hàm giải tích để tìm nghiệm tường minh cho bài toán thấm trong môi trường không đồng chất. Công trình này được đánh giá cao, được đưa vào cuốn sách chuyên khảo “The Theory of Groundwater Movement” (Lý thuyết chuyển động nước ngầm) của nữ Viện sĩ người NgaP.Ya.Polubarinova Kochina, xuất bản ở Moskva năm 1977.

Ông đã cùng với các cộng sự ở Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam dùng toán học để góp phần giải quyết các vấn đề như:

• Tính toán nước thấm và chế độ dòng chảy cho các đập thuỷ điện Hòa Bình, Vĩnh Sơn
• Tính toán chất lượng nước cho công trình thuỷ điện Trị An

Ông là tác giả của khoảng 20 công trình toán học được đăng trên các tạp chí quốc tế

Ông chủ biên nhiều sách về toán học. Trong đó có 2 cuốn sách chuyên khảo : Một số vấn đề toán học trong lý thuyết đàn hồi (1970) vàMột số vấn đề toán học chất lỏng nhớt (1970).

Ông đã được Nhà nước Việt Nam trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 năm 1996.

     Giáo sư Lê văn Thiêm là một con người có đạo đức cao đẹp và trong sáng, một người thầy luôn dìu dắt và nâng đỡ thế hệ trẻ, một nhà khoa học tài năng đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp xây dựng và phát triển nền toán học nước nhà. Nhiều học trò của ông đã trở thành các giáo sư tiến sĩ và các cán bộ chủ chốt của nhiều ngành khoa học tự nhiên.

ST